6 capitan tiago

VI

CAPITAN TIAGO

Sundin ang loob Mo dito sa lupa!

1 Samantalang natutulog o nag-aalmusal ang mga kasama natin, balikan natin sandali si Capitan Tiago.

2 Maliit siya, maputi, at bilog ang katawan. Mukha siyang mas bata kaysa tunay niyang edad at papasang 30 o 35 taon lang. Marami raw laman ang bungo niyang bilog at maliit. Itim ang buhok niyang mahaba sa harap at maikli sa likod. Hindi nagbabago ang emosyon sa mga mata niyang maliliit ngunit hindi singkit. Manipis ang ilong niya pero hindi pango. Tinabingi ang bibig niya ng tabako at buyo—na ang sapa ay iniipon niya sa isang pisngi. Kundi dahil dito, halos masasabi nang totoo ang paniniwala niyang maganda siyang lalaki. Sa kabila ng mga bisyong ito, napanatili niyang puti ang kaniyang ngipin, pati ang dalawang pustisong ipinahiram sa kaniya ng dentista nang 12 piso ang isa.

3 Isa siya sa pinakamayamang may-ari ng lupa sa Binondo, at isa sa pinakaimportanteng hacendero sa Pampanga at Laguna, lalo na sa Bayan ng San Diego. Paborito niya ang San Diego dahil sa mga paliguan nito, mga sikat na sabungan, at mga alaala niya roon. Dalawang buwan sa isang taon ay naroon siya.

4 Maraming lupa si Capitan Tiago sa mga kalyeng Sto. Cristo, Anloague, at Rosario. Nagtitinda sila ng opium ng isang Tsino, at di na kailangang sabihing malaki ang kinikita niya rito. Nasa kaniya ang kontrata ng pagkain ng mga preso sa Bilibid pati ang rasyon ng damong pagkain ng kabayo sa malalaking bahay sa Maynila.

5 Kaibigan siya ng mga nasa-awtoridad. Isip-negosyante siya, mautak, magaling makibagay sa sitwasyon at manghula ng kailangan ng tao. Dahil dito, siya lang ang kinatatakutang karibal ni Perez sa mga posisyon at gawaing ibinibigay ng gobyerno sa mga pribadong tao.

6 Kaya naman masaya si Capitan Tiago. Mayaman siya, kasundo ng Diyos, ng gobyerno, at ng kapwa tao.

7 Walang dudang kasundo niya ang Diyos. Pero hindi siya lumalapit sa Diyos kapag nagdarasal, kahit seryoso ang problema niya. Mayaman siya at ang ginto niya ang nagdarasal para sa kaniya. Para sa Misa at panalangin, gumawa ang Diyos ng mga prayle. Para naman magnobena at magrosaryo, ginawa ng Diyos sa Kaniyang Walang-hanggang Awa ang mahihirap—na bigyan mo lang ng piso ay magdarasal na ng 15 misteryo ng rosaryo at magbabasa ng lahat ng banal na aklat. Pati Bibliyang Hebreo kung taasan ang bayad.

8 Kung matindi ang pangangailangan, tumatawag siya sa mga santo’t nangangako ng kung-anu-ano para mapilitan silang ibigay ang hinihingi niya. Ngunit ang paborito niya sa lahat ng ito ay ang Birhen ng Antipolo, ang Nuestra Señora de la Paz y Buenviaje¹. Naniniwala siyang mas makapangyarihan at epektibo ang Birhen ng Antipolo kaysa lahat ng ibang Birhen. Posibleng dahil ito sa reputasyon niya ng pagiging istriktong babae. Alam ng lahat na may mga taong mas gusto ng diktador kaysa demokratikong pinuno. Itanong ninyo kay Louis XIV, Louis XVI, Philip II, at Amadeus I.

9 Sa likod ng isang kurtina sa sala ni Capitan Tiago, may pintuang papunta sa maliit na kapilya na hindi puwedeng wala sa mga tahanang Filipino. Doon nakalagay ang mga diyos niyang pambahay—sinasabi kong “mga diyos” dahil mas naniniwala siyang maraming diyos kasya na iisa ang Diyosⁱ. May mga imahen ng Banal na Mag-anak na obra maestra ng mga eskultor ng Santa Cruz. May mga larawang gawa ng mga pintor na taga-Paco at Ermita.

10 Sino ang makapaglilista sa mga imaheng iyon—kulang ang isang kabanata. Gayumpaman kailangang banggitin ang isang kahoy na San Miguel Arcangel na halos 4 na talampakan ang tangkad. Hawak nito ang isang Griyegong panangga at isang kris mula sa Sulu. Mukha itong handang hambalusin—hindi ang demonyo—kundi ang nagdarasal mismo. Hindi nilalapitan ni Capitan Tiago ang imaheng ito sa takot niyang magkamilagro. Hindi ba’t marami nang nabuhay na imahenⁱⁱ—kahit iyong magagaspang na mula sa Paete—para parusahan ang mga makasalanan? “Mabuti na ang sigurado,” sinasabi niya sa sarili. “Alam kong arcangel siya pero duda ako sa kaniya, duda ako.”

11 Taun-taon siyang pumupunta sa altar ng Antipolo kasama ang isang orkestra. Nagbabayad siya ng 400 piso para sa dalawang Misa. Mura kung tutusin, kapag inisip ang dagdag-kita sa negosyo dahil dito. Naliligo siya pagkatapos sa batis kung saan naligo rin daw ang Birhen. Nakikita pa raw roon hanggang ngayon ang bakas ng kaniyang paa. Naroon din sa matigas na bato ang lugar kung saan niya pinatuyo ang kaniyang buhok—katulad ng sinumang babaeng gumagamit ng langis ng niyog—na para bang gawa sa bakal ang kaniyang buhok at may bigat siyang isang libong tonelada. Doon siya kumakain ng litson, sinigang na dalag na may dahon ng alibambang, at iba pa.

12 Ngunit hindi lang Antipolo ang tanghalan ng kaniyang magastos na debosyon. Sa Binondo, Pampanga, at sa bayan ng San Diego, kapag may manok siyang ilalaban sa sabong at malaki ang taya, nagpapadala siya ng gintong pera para ipagmisa siya ng kura. At tulad ng mga Romanong kumokonsulta sa augur², binabasa ni Capitan Tiago ang kaniyang suwerte sa apoy ng mga kandila, sa usok ng insenso, sa boses ng pari. Minamahal ng mga pari, nirerespeto ng mga sacristan, pinagbibigyan ng mga nagtitinda ng kandila at paputok, si Capitan Tiago ay isang taong masaya sa relihiyon ng mundong ito.

13 Walang dudang maayos si Capitan Tiago at ang gobyerno. Lagi siyang handang ibigay ang luho ng sinumang opisyal. Nagreregalo siya ng hamon, manok na capon, pabo, at mga prutas ng Tsino. Kapag narinig niyang may naninira sa mga indio, nakikisali siya at dinadaig pa niya ang insultong nauna. Hindi niya itinuturing na indio ang sarili. Sumasali rin siya sa pang-iinsulto sa mga Tsino at mestizong Kastila, dahil itinuturing niya ang sariling purong Espanyol.

14 Lagi siyang unang pumupuri sa anumang bagong buwis, lalo kung may naaamoy siyang kontratang magiging bunga nito. Lagi siyang may orkestrang nakahandang batiin ang mga opisyal sa kanilang binyag o kaarawan, sa pagkakapanganak o pagkamatay ng isang kamag-anak, at sa ano pa mang mangyaring kakaiba. Sa mga ganoong okasyon, nagpapagawa siya ng mga loa³ kung saan ipinagdiriwang ang “mabuti at mapagkalingang gobernador”, “ang huwes nating matapang/sa langit ay hinihintay/ng kamay ng katarungan,” at maraming iba pa.

15 Presidente siya ng mayamang samahan ng mga mestizo sa kabila ng reklamo ng mga miyembrong hindi siya itinuturing na isa sa kanila. Ang frak at mataas niyang sombrero’y nakita sa munisipyo, sa palasyo ng gobernador-heneral, at sa kuta ng mga militar. Nakita rin ang frak at sombrero sa sabungan, palengke, prusisyon, sa mga tindahan ng Tsino. At sa ilalim nito, si Capitan Tiago—inaayos at ginugulo ang lahat ng bagay.

16 Kaya walang nakitang problema sa kaniya ang mga awtoridad—mapayapa, utu-uto, at hindi nagbabasa ng anumang libro o diyaryo mula sa Espanya kahit magaling siyang mag-Espanyol. Para sa kanila, para siyang upod na takong ng kanilang sapatos. Sa kaso niya nagkakatotoo pareho ang kasabihang Kristiyano na na beati pauperes spiritu at ang kasabihang kabastusan na beati possidentes⁴. At maituturing ding totoo sa kaniya ang maling salin mula sa Griyego na “Luwalhati sa Diyos sa kaitaasan at sa lupa’y kapayapaan sa mga taong may mabuting kalooban!” kahit na makikita natin kalaunan na hindi sapat ang kabutihang-loob upang mabuhay nang payapa.

17 Para sa mga walang-galang, isa siyang tanga. Para sa mahihirap, isa siyang taong walang-puso, na sinasamantala ang kahirapan ng iba. Para sa mga mas mababa sa kaniya, isa siyang abusadong diktador. Para naman sa mga kababaihan, ah, ang kababaihan! May mga tsismis na kumakalat tungkol sa mga ina at sanggol na sabay umiiyak sa mga kawawang bahay-kubo. May mga babaeng dinuduro ng mga kapitbahay, habang namumutla at nakatingin sa lupa. Ngunit hindi siya ninakawan ng tulog ng mga bagay na ito. Hindi siya nagagambala sa sinumang dalaga. Isang matandang babae ang dahilan ng kaniyang pagdurusa, isang babaeng karibal niya sa kabanalan at sa papuri ng mga kura.

18 Sa pagitan ni Capitan Tiago at ang balong⁵ ito ay may banal na paligsahang pabor sa Simbahan, tulad ng paligsahan ng mga barko sa Pampanga na pabor naman sa publikoⁱⁱⁱ. Naniniwala ang kaniyang mga tagahanga na gagawin agad siyang santo pagkamatay niya at si Capitan Tiago mismo ay kailangan siyang sambahin sa mga altar. Payag naman dito si Tiyago sa kundisyong mamatay na agad ang Doña.

19 Ganoon si Kapitan Tiago sa panahong ikinukuwento ko. Kung nakaraan naman ang pag-uusapan, kaisa-isa siyang anak na lalaki ng isang mag-aasukal sa Malabon. Mayaman ito ngunit kuripot—ayaw gastusan ng kahit isang sentimo ang edukasyon ng kaniyang anak. Dahil dito, naging utusan ang batang Santiago ng isang Dominikano—isang taong mabuti at marangal, na nagsikap na sanayin ang bata sa lahat ng kabutihang kaya niyang ituro. Nang magsimula na siyang mag-aral ng Lohika—namatay naman ang kaniyang protektór, na sinundan naman ng kaniyang ama. Dahil dito, nahinto ang kaniyang pag-aaral at nagsimula siyang magnegosyo.

20 Pinakasalan niya ang isang magandang dalagang taga-Sta. Cruz, na nagpataas ng antas niya sa lipunan at nakatulong sa kaniyang pagpapayaman. Hindi nakuntento si Doña Pia Alba sa pagbili ng asukal, indigo, at kape. Nais niyang magtanim at mag-ani, kaya bumili ang bagong-kasal ng mga lupain sa San Diego. Sa panahong ito nila naging kaibigan sina Padre Damaso at Don Rafael Ibarra, ang pinakamayamang negosyante sa bayang iyon.
21 Anim na taon na silang nagsasama ngunit di pa nagkakaanak. Dahil dito, lalong tumindi ang pagnanais nilang yumaman. Maganda si Doña Pia, malakas, at malusog, ngunit walang nagawa ang kaniyang pagnonobena, ang pagbisita niya sa Birhen ng Kaysaysay sa Taal, ang pagbibigay niya ng limos sa mahihirap, at ang pagsasayaw niya nang tanghali ng Mayo sa Birhen ng Turumba sa Pakil. Walang naibunga ang lahat ng ito hanggang sa payuhan siya ni Padre Damaso na pumuntang Obando at sumayaw sa pista ni San Pascual Bailon, at hingan ito ng isang anak na lalaki. Alam ng lahat na may trinidad sa Obando na nagbibigay ng anak na lalaki o babae ayon sa ipinakikiusap—ang Birhen ng Salambaw, si San Pascual Bailon, at si Sta. Clara.

22 Salamat sa napakarunong na payo, di-nagtagal at nakaramdam si Doña Pia ng pagiging ina...Ngunit Ay! Naging tulad siya ng mangingisdang ikinuwento ni Shakespeare sa Macbeth na huminto sa pagkanta nang makatuklas ng kayamanan. Biglang naglaho ang kaniyang pagkamasayahin, lagi nang malungkot, at hindi na muling nakitang ngumiti.

23 "Natural ang ganiyan sa mga manganganak," sabi ng lahat, kabilang si Kapitan Tiago. Nilagnat siya pagkapanganak at ito ang tumapos sa lihim niyang kalungkutan. Naiwan ang isang magandang sanggol na babae, kung kanino si P. Damaso mismo ang tumayong ninong. Dahil hindi ibinigay ni San Pascual ang hininging anak na lalaki, pinangalanan siyang Maria Clara sa ngalan ng Birhen ng Salambaw at ni Sta. Clara. Katahimikan ang nagsilbing parusa sa dakilang si San Pascual.
24 Pinalaki ang batang babae ng kaniyang Tia Isabel, ang mabuting aleng parang mongha na nakilala natin noong simula ng kuwento. Malaking bahagi ng kabataan niya ang ginugol niya sa San Diego dahil mabuti sa kalusugan ang klima nito, at dito ay inalagaan siyang mabuti ni Padre Damaso.
25 Hindi singkit na tulad ng sa kaniyang ama ang mga mata ni Maria Clara, kundi tulad ng sa kaniyang ina—malalaki, maiitim, mahahaba ang pilik—maliligaya at nakangiti tuwing naglalaro, ngunit malulungkot, malalalim, at mapag-isip kapag panahon ng pahinga. Noong bata pa, kulot ang kaniyang buhok at halos kulay-ginto. Hindi masyadong matangos at di naman pango ang kaniyang ilong. Ang bibig niyang may mga dimple sa gilid ay kamukha ng maliit at kaakit-akit na bibig ng kaniyang ina. Pino tulad ng sa sibuyas ang kaniyang balat at kasimputi ng bulak, ayon sa nagtataka niyang mga kamag-anak. Nakita nila ang dugo ni Kapitan Tiago sa mga tainga niyang maliit at maganda ang hugis.

26 Naniniwala si Tia Isabel na nagkaroon ang bata ng mga katangiang Europeo dahil sa paglilihi ni Doña Pia; madalas niya itong nakitang umiiyak sa harap ni San Antonio noong mga unang buwan ng pagbubuntis. Ganoon din ang opinyon ng isa pang pinsan ni Kapitan Tiago, iba lang ang pinagpipiliang santo—kundi ang Birhen mismo ay si San Miguel. Isa namang pilosopong kabisado ang Amat⁶—pinsan ni Capitan Tinong—ang naghanap ng paliwanag sa mga planeta.
27 Hinahangaan ng lahat, lumaki si Ma. Clara sa gitna ng mga ngiti't pagmamahal. Pinaulanan siya ng atensyon maging ng mga prayle sa tuwing naroon siya sa mga prusisyon—nakaputi, may mga sampaguita at azucena sa malago niyang buhok, may dalawang munting pakpak na gawa sa ginto't pilak na nakakabit sa likod ng bestida, at may isang pares ng puting kalapating tinalian ng lasong asul sa kaniyang mga kamay. Pagkatapos, magiging napakasaya niya at magsasalita siya nang napakatamis sa kaniyang batang pagkasimple, kaya walang magawa ang nasa-langit na si Kapitan Tiago kundi pasalamatan ang mga santo ng Obando at hikayatin ang lahat na bumili ng magagandang eskultura.
28 Sa mga bayang tropikal, ang batang babaeng may 13 o 14 na taon ay nagiging dalaga tulad ng buko ng panggabing bulaklak na bumubukadkad sa umaga. Sa panahong ito ng pagbabago, si Ma. Clarang umaapaw sa hiwaga at romansa ay ipinasok sa Beaterio ng Sta. Catalina upang tumanggap ng istriktong relihiyosong pagsasanay mula sa mga madre roon. Lumuluha siyang nagpaalam kay P. Damaso at sa kaisa-isang binatang naging kaibigan niya mula kabataan, si Crisostomo Ibarra, na umalis din papuntang Europa pagkatapos ng maikling panahon. Sa kumbentong iyong nakikipag-usap sa mundo mula sa likod ng mga rehas, nanatili siya nang 7 taon.
29 Dahil sa kani-kaniyang layunin at mulat sa pagtingin ng dalaga't binata sa isa't isa, nagkasundo sina Don Rafael at Kapitan Tiago na ipakasal ang kanilang mga anak at magsimula ng pagsososyo sa negosyo. Ang kasunduang itong naganap ilang taon pagkaalis ng batang Ibarra ay ipinagdiwang nang may magkatulad na galak ng dalawang pusong nasa magkabilang panig ng mundo at magkaibang-magkaiba ang kalagayan.

1 Our Lady of Peace and Good Voyage

2 Ang augur sa sinaunang Roma ay isang taong nagbabasa ng mga natural na senyales, lalo na ang kilos ng mga ibon, upang malaman kung sang-ayon o hindi ang mga diyos sa isang balak gawin (iBooks Dictionary)

3loa=katutubong talumpating patula

4 “Mapalad ang may kababaang-loob.” (Blessed are the poor in spirit.) At “Mapalad ang nagmamay-ari.” (Derbyshire 1912)

5 balo=babaeng namatayan ng asawa; widow

6Ang Amat—isang akda ng pilosopiyang eskolastiko na isinulat ni Felix Torres Amat, arsobispo ng Tarragona, Espanya.

i Heto ang mas mahabang bersyon para sa gustong makita ang detalye ng paglalarawan ni Rizal:

“May mga imahen ng Banal na Mag-anak na may ulo, kamay, at paang gawa sa garing; mga matang kristal; mahahabang pilikmata; at kulot na dilaw na buhok—mga obra maestra ng eskulturang Santa Cruz. mga larawang gawa ng mga pintor na taga-Paco at Ermita tungkol sa pagkamartir ng mga santo, mga milagro ng Birhen, atbp.; si Santa Lucia-- nakatingala at may dalang platong may dalawang matang kamukha ng nakaguhit sa tatsulok ng Trinidad o sa mga kabaong ng Ehiptol; si San Pascual Baylon at si San Antonio de Padua—nakadamit-pari at naiiyak na nakatingin sa Sto. Niñong nakabihis-Capitan General. Para kay Cap. Tiago, ang ibig sabihin nito ay kahit ibigay pa ng Diyos sa Kaniya ang kapangyarihan ng isang Capitan General sa Filipinas, ay paglalaruan pa rin Siyang parang manika ng mga Pransiskano.

Mayroon ding San Antonio, may katabing baboy na para kay Capn. Tiago ay milagroso ring tulad ng santo; isang San Francisco de Asis na may 7 pakpak at kulay-kape ang abito, sa ibabaw ng isang San Vicente na dalawa lang ang pakpak pero may hawak na torotot; isang San Pedro martir na biniyak ang ulo ng bolo katabi ng isang San Pedrong pinuputol ang tenga ng isang Morong kagat-kagat ang labi sa sakit habang tumitilaok ang isang pansabong na manok. Para kay Capn. Tiago ang ibig sabihin nito ay para maging santo, pareho lang ang manugat o masugatan.”

ii Bahaging tinanggal: “Alam ng lahat ang tungkol sa isang imahen ni Kristo sa Espanya, kapag pinatetestigo sa mga sumpa ng pag-ibig ay sumasang-ayon sa pamamagitan ng paggalaw ng ulo sa harap ng huwes, at na ang isang katulad nito ay nag-abot ng kanang braso upang yakapin si Santa Lutgarda. At dagdag pa rito, hindi ba’t siya mismo ay nakabasa ng isang manipis na librong kalalathala lang tungkol sa isang sermong inulit ng imahen ni Santo Diminico sa Soriano? Totoong walang sinabi ni isang salita ang santo, pero mula sa mga kilos niya mahihinuha natin, o kahit ng nagsulat lang ng manipis na libro, na ibinabalita nito ang katapusan ng mundo. Hindi ba’t nababalita rin na ang Birhen ng Luta sa bayan ng Lipa ay may isang pisnging mas namamaga kaysa ang kabila, at na may putik ang laylayan ng kaniyang palda? Hindi ba’t napatutunayan nito na naglalakad din ang mga banal na imahen nang hindi iniaangat ang kanilang mga palda at minsan ding sumasakit ang ngipin, marahil para sa atin? Hindi ba nakita mismo ng kaniyang mga mata, habang nagsesemon ang pari noong isang Biyernes Santo, ang lahat ng imahen ni Kristo na gumalaw at tatlong ulit na tumango nang sabay-sabay, kaya napasigaw at naiyak ang mga kababaihan at iba pang kaluluwang siguradong pupunta sa langit? Sige pa? Nakita ko mismo ang isang pari sa sandali ng pagbaba mula sa krus ay nagpakita ng isang panyong may dugo, na muntik ko na ring iyakan kundi sinabi ng isang sacristan na kalokohan lang ang lahat at dugo iyon ng manok na nilitson at kinain agad kahit Biyernes Santo—at mataba ang sacristan!”

iii Detalye ukol sa paligsahan nina Tiago at Patrocinio: “Nagbigay ba si Capitan Tiago sa kung sinong Birhen ng patpat na pilak na may mga esmeralda at topasyo? Agad-agad na nagpapagawa si Doña Patrocinio ng ginto namang may mga diyamante! Kung sa panahon ng prusisyon ng La Naval ay nagpatayo si Capitan Tiago ng arkong may 2 panig na may dekorasyong lukot na tela, salamin, mga bolang babasagin, at aranya, magpapagawa si Doña Patrocinio ng sariling arkong may 4 na panig na mas maraming dekorasyon at mas mataas nang 6 na talampakan. Saka babalik si Capitan Tiago sa kung saan siguradong nakalalamang siya—mga misang may paputok. Sa ganitong pagkakataon, walang magawa si Doña Patrocinio kundi kagatin ang kaniyang mga labi gamit ang mga gilagid niyang wala nang ngipin. Nerbiyosa kasi siya at hindi matiis ang ingay ng kampana, kaya lalong hindi kaya ang pagsabog ng mga bomba. Habang nakangiting matagumpay si Tiago, paplanuhin ng Doña ang kaniyang paghihiganti. Ibabayad niya ang pera ng iba para makuha ang pinakamagagaling magtalumpati sa limang Orden sa Maynila, ang mga pinakasikat sa pagsesermon sa Katedral, at pati ang mga Paulista. Sa mga banal na araw, ipinaliliwanag nila ang malalim na teolohiya sa mga makasalanang wika lang ng mangingisda ang naiintindihan. Napapansin ng mga kakampi ni Tiago na tinutulugan ng Doña ang sermon. Sinasabi naman ng mga kakampi ng babae na nabayaran na ang sermon at iyon ang pinakamahalaga. Kung anuman, talung-talo na ng Doña si Tiago dahil sa alay niya sa simbahan na 3 anda na tinubog sa pilak na binili niya nang tatlong libong piso bawat isa. Hinahangad ni Capitan Tiago na malagutan ng hininga ang matandang babae, o na matalo ito sa lima o anim sa mga demanda laban sa kaniya, upang maging mag-isa siya sa paglilingkod sa Diyos. Ngunit ang pinakamahuhusay na abogado sa Real Audiencia ang may-hawak sa interes ng babae. Tungkol naman sa kalusugan, walang bahagi niya na tinatablan ng sakit. Para siyang alambreng bakal, walang-dudang para sa kapakanan ng mga kaluluwa, at kumakapit siya sa lambak na ito ng luha tulad ng isang pigsa sa balat.