4 Erehe at Filibustero

4

EREHE at FILIBUSTERO

Naglakad si Ibarra nang walang patutunguhan. Malamig na ang simoy ng gabi kapag ganoong buwan sa Maynila at binura nito ang ulap na nagpadilim sa kaniyang noo. Nagtanggal siya ng sombrero at huminga nang malalim.

Dinaanan siya ng mga karuwaheng parang kidlat, ng mababagal na kalesang pampasahero, at mga naglalakad na Iba-iba ang nasyonalidad.

Tumungo sa plaza ng Binondo¹ si Ibarra, patingin-tingin sa paligid na parang may inaalala. Iyon mismo ang mga kalye; ang mismong mga bahay na asul at puti; ang mga pader na pininturahan para magmukhang bato; ang tore ng simbahang ipinagyayabang pa rin ang kaniyang relong malabo ang mukha; ang mismong mga tindahan ng Tsinong may maruruming kurtina at bakal na parilya²--noong bata pa siya’y binali niya ang isa sa mga ito at wala pa ring nagtutuwid hanggang ngayon.

“Mabagal ang lahat,” bulong niya pagkaliko sa Kalye Sacristía. May mga tindero pa ring sumisigaw ng “Sorbetes!”³ Maliliit na sulo pa rin ang ilaw sa puwesto ng mga Tsino at babaeng nagbebenta ng pagkain at prutas.

“Grabe!” bulalas niya. “Siya ang mismong Tsinong nariyan pitong taon na ang nakararaan. At ang matandang babae...siya rin! Puwedeng sabihing napanaginipan ko lang ang pitong taon sa Europa. At, Diyos ko, wala pa ring nag-aayos ng batong ginulo ko!” At totoo ngang nakahiwalay pa rin ang bato sa bangketa, sa kanto ng mga kalyeng San Jacinto⁴ at Sacristia⁵.

Nagmumuni pa siya tungkol sa katatagan ng lungsod sa bansang puro alanganin nang may kamay na dumapo sa kaniyang balikat. Nakita niya ang matandang Tenienteng halos nakangiti. Wala ngayon ang karaniwan nitong mabagsik na hitsura.

“Hijo, mag-iingat ka! Matuto ka sa iyong ama!” sabi niya.

“Patawarin po ninyo ako. Pakiramdam ko po’y malaki ang paggalang ninyo sa aking ama. Puwede n’yo po bang sabihin sa akin kung ano ang naging kapalaran niya?” tanong ni Ibarrang nakatitig.

“Hindi ninyo alam?” tanong ng militar.

“Nagtanong na ako kay Don Santiago ngunit bukas pa raw niya ipaliliwanag. Alam po kaya ninyo?”

“Naniniwala ako, tulad ng buong mundo: namatay siya sa karsel⁶.”

Napaurong ang binata at tinitigan ang Teniente.

“Sa karsel? Sino’ng namatay sa karsel?” tanong niya.

“Naku! Ang inyong amang naging preso,” sagot ng Tenienteng medyo nagulat.

“Ang aking ama...sa karsel...preso sa karsel. Ano po’ng sabi ninyo? Kilala ba ninyo ang ama ko? Kayo ba’y...” tanong ng binatang humawak sa braso ng militar.

“Sa tingin ko’y hindi ako namamali. Si Don Rafael Ibarra ang ama mo.”

“Opo, si Don Rafael Ibarra,” mahinang ulit ng binata.

“Ay, akala ko’y alam ninyo,” bulong ng militar sa tonong puno ng pagmamalasakit, tila binabasa ang nangyayari sa kaluluwa ni Ibarra. “Ipinagpalagay kong kayo’y...ngunit tapangan ninyo ang sarili! Dito’y hindi puwedeng maging marangal ang hindi pa nakukulong!”

“Kailangan kong maniwalang hindi kayo nagbibiro,” sagot ni Ibarra sa mahinang tinig. “Puwede n’yo po bang sabihin sa akin kung bakit siya nakulong?”

Napaisip ang matanda.

“Katakataka sa aking hindi mo nalaman ang nangyari sa iyong pamilya.”

“Sabi sa huli niyang liham isang taon na ang nakararaan na huwag akong mag-alala kung hindi siya magsulat dahil marami siyang ginagawa. Pinayuhan niya akong ipagpatuloy ang pag-aaral...binasbasan ako!”

“Kung gayo’y sinulatan ka niya bago siya mamatay. Mag-iisang taon na mula nang ilibing namin siya sa iyong bayan.”

“Bakit nakulong ang aking ama?”

“Para sa napakadakilang rason. Ngunit samahan mo ako’t kailangan kong pumunta sa kuwartel⁷. Sasabihin ko sa inyo habang naglalakad. Kumapit kayo sa aking braso.”

Sandali silang naglakad nang tahimik. Mukhang malalim ang iniisip ng matanda, naghahanap ng inspirasyon sa paghimas sa kaniyang balbas.

Nagsimula siya: “Tulad ng alam mo, ang iyong ama ang pinakamayaman sa probinsiya. Mahal at iginagalang siya ng karamihan, ngunit mayroon ding namumuhi at naiinggit sa kaniya. Sa kasamaang-palad, kaming mga Espanyol sa Filipinas ay hindi kumikilos ayon sa dapat. Ang pagbabagu-bago, ang imoralidad ng nakatataas, ang pagkakaroon ng paborito, ang kamurahan at kaiklian ng biyahe ang may-kasalanan. Ang mga latak ng Peninsula ang pumupunta rito. At kung may dumating na mabuting tao’y agad pinasasama ng bansa. Kaya naman napakaraming kaaway ng inyong ama sa mga prayle at sa iba pang Espanyol.”

Dito’y sandali siyang huminto.

“Nagsimula ang problema kay Padre Damaso ilang buwan pagkatapos mong umalis, pero di ko alam kung bakit. Hindi raw siya nangungumpisal sabi ni Padre Damaso. E dati pa namang ganoon, ngunit matalik pa rin silang magkaibigan tulad ng naaalala n’yo. At saka si Don Rafael ay napakarangal na tao, daig pa ang karamihan ng nangungumpisal at nagpapakumpisal.

“Mayroon siyang sariling istriktong moralidad at madalas akong kausapin kapag nababahala: ‘Senyor Guevara, naniniwala ba kayong patatawarin ng Diyos ang isang krimen, pagpatay halimbawa, dahil lang inamin ito sa isang pari, na tao rin kung tutuusin at may obligasyong manahimik? At paano kung nagpapakabait siya para lang di siya matusta sa impiyerno? Iba ang tingin ko sa Diyos,’ sabi niya, ‘dahil tingin ko’y hindi naitatama ang masama ng isa pang kasamaan, at hindi rin mabubura ang isang krimen ng pagngunguyngoy⁸ o ng pagbibigay ng limos sa Simbahan. Halimbawa pinatay ko ang isang padre de pamilya, at ginawang balo⁹ ang kaniyang asawa, at inulila¹⁰ ang kaniyang mga anak. Nabayaran ko na ba ang utang ko sa walang-hanggang Hustisya kung magpabitay ako, o kung sabihin ko ang sikreto sa isang magtatago nito, o sa pagbili ng indulhensiya¹¹ at pag-iyak nang magdamag? Paano ang balo at mga ulila? Sinasabi ng konsensiya ko na dapat subukin kong palitan ang pinatay ko. Dapat ialay ko ang buong buhay ko para sa kapakanan ng pamilyang pinahamak ko. Pero kahit gano’n, mapapalitan ba ang pagmamahal ng isang asawa at isang ama?’

“Ganito magdahilan ang inyong ama, at sa ganitong sukatan niya binabase ang kaniyang mga kilos. Kaya siguradong wala siyang sinaktang sinuman. Sinikap pa nga niyang burahin ng mabubuting gawa ang ilang pagkakamali raw ng inyong ninuno.

“Pero balikan natin ang problema sa kura na lalo pang lumala. Pinatamaan siya ni Padre Damaso sa isang sermon at milagrong di binanggit ang pangalan niya. Nagkakutob akong di magtatagal bago may mangyaring masama.”

Muling huminto ang matandang Teniente. “May dumating sa bayan na dating sundalo, tinanggal sa serbisyo dahil sa kagaspangan at katangahan. Di siya pinayagang kumuha ng magtrabaho ng mababa dahil makasisira sa reputasyon naming mga Kastila¹². Nakagawa siya ng paraang maging kolektor ng buwis sa mga sasakyan.

“Nahalata agad ng mga indio na hindi siya nakapag-aral. Sinusulatan niya ang anumang espasyo ng mga kahig-manok na bagay namang simbulo para sa kaniya Pinagtawanan siya at alam niya ito. Sinasadya nilang abutan siya ng papel na baliktad para makita kung paano niya babasahin. Mahirap lunukin pero nangongolekta siya. Pero lalo siyang naging bastos at masama.

“Isang araw sa isang tindahan, habang binabali-baliktad niya ang isang papel para madiretso, may isang batang estudyanteng nagsimulang sumenyas sa mga kaklase niya, tumawa, at itinuro ang kolektor. Nawalan siya ng pasensya at hinabol ang mga batang tumakbo palayo habang sumisigaw ng ba, be, bi, bo, bu¹³. Nandilim ang paningin niya at dahil hindi siya makahabol ay ibinato na lang ang kaniyang tungkod. Tinamaan sa ulo ang isang bata at nahulog ito sa lupa. Tumakbo siya’t pinagsisipa ang bata. Wala ni isa sa mga tumatawa kanina ang nagkaroon ng tapang na tumulong.

“Sa kasamaang-palad, napadaan ang iyong ama. Agad siyang tumakbo sa kolektor, hinawakan ito sa braso, at pinagsabihan. Wala pa sa sarili dahil sa galit, nagtaas ng kamay ang sundalo. Ngunit masyadong mabilis ang inyong ama, at gamit ang lakas na nagpapakitang may dugo siyang Vasco¹⁴...may nagsasabing sinuntok niya, may iba namang nagsasabing itinulak lamang. Nawala sa balanse ang lalaki at tumama ang ulo sa bato. Tahimik na binuhat ni Don Rafael ang nasugatang bata at dinala sa tribunal¹⁵. Dumaloy ang dugo sa bibig ng Espanyol at hindi na ito nagising.

“Natural, nakialam ang batas at napreso ang inyong ama. Nagsilabasan lahat ng kaaway niya, umulan ng paninirang-puri, at inakusahan siyang erehe¹⁶ at filibustero¹⁷. Delikadong maging erehe saanmang lugar. Ngunit lalo na sa lugar ng isang alkaldeng ipinagmamalaki ang kaniyang debosyon—nagpupunta sa simbahan at nagrorosaryo nang malakas kasama ang kaniyang mga alila.

“Ngunit ang pagiging pilibustero ay mas malala pa sa pagiging erehe. At mas malala pa sa pagpatay sa 3 o 4 na tagakolekta ng buwis na marunong magsulat, magbasa, at mag-isip. Iniwan siya ng lahat ng kaibigan. Kinumpiska ang kaniyang mga papeles. Inakusahan siyang nagbabasa ng mga liberal na diyaryong galing sa Madrid, na mayroon siyang mga liham at retrato ng isang paring binitay¹⁸, at ewan kung ano pa. Naging kasalanan ang lahat, pati ang pagsusuot niya ng barong kahit may dugo siyang Espanyol.

“Kung ibang tao iyon, sigurong napalaya na. May doktor pang nagsabing inatake ang kolektor kaya namatay. Ngunit ang kaniyang yaman, ang tiwala niya sa hustisya, at ang pagkamuhi niya sa anumang iligal o di-makatarungan ang nagpahamak sa kaniya.

“Kahit ayaw kong magmakaawa kaninuman, personal akong lumapit sa dating Kapitan-Heneral. Kinumbinsi ko siyang imposibleng maging pilibustero ang isang taong mabuti sa lahat ng Kastila. Mahirap man o emigrante ay inaalok niya ng bubong at mesa at sa mga ugat ay dumadaloy ang galanteng dugo ng mga Espanyol. Imbes na pakinggan, tinanggal ako sa serbisyo at tinawag na sira-ulo.”

Huminto ang matanda para huminga, napansing tahimik at hindi tumitingin si Ibarra, at nagpatuloy:

“Inilakad ko ang kaso dahil nakiusap ang ama mo. Una kong pinuntahan ang sikat na abogado, ang batang si A----, ngunit tinanggihan niya ito. ‘Matatalo ako,’ sabi niya sa akin, ‘at baka madagdagan pa kaso niya at madamay pati ako. Lapitan ninyo si Senyor M----, na isang maapoy na orador¹⁹, matatas magsalita, taga-Espanya, at maganda ang reputasyon.’

“Ginawa ko iyon, kinuha ng bantog na abogado ang kaso at ipinagtanggol ito nang buong kahusayan at kaningningan. Pero maraming kaaway ang inyong ama, ang ilan sa kanila’y sekreto at di-kilala. Naglabasan ang mga saksing sinungaling, at ang mga paninira nila, na sa ibang sitwasyon ay maglalaho sa isang sarkastikong salita ng depensa, ay nagkaroon ng hugis at bigat. Kahit sinisira ng depensa ang kanilang testimonya at inilalagay sa sitwasyong kinokontra nila ang sarili, agad nabubuhay ang iba pang akusasyon. Inakusahan siyang nang-agaw ng maraming lupa. Nakikipagkaibigan daw siya sa mga tulisan para hindi galawin ang kaniyang mga tanim at hayop.

“Sa wakas, naging napakakomplikado ng kaso kaya pagkatapos ng isang taon ay wala nang makaintindi rito. Kinailangang umalis ng alkalde²⁰ at pinalitan siya ng isang kilala sa pagiging tapat. Ngunit, sa kasamaang-palad, ilang buwan lang ito nagtagal at pinalitan ng isang masyadong mahilig sa mamahaling kabayo.

“Ang pag-aalala, ang kahirapan ng buhay-preso, o ang makakita ng ganoong karaming walang-utang-na-loob, ay sumira sa bakal niyang kalusugan at nagkaroon siya ng sakit na ang lunas lang ay kamatayan. Nang matapos ang kaso at idedeklara na siyang walang-sala sa Inang Bayan at sa pagkamatay ng kolektor, namatay siya sa preso nang nag-iisa. Dumating ako upang masaksihan ang huli niyang paghinga.”

Tumahimik ang matandang Teniente, pero wala pa ring imik si Ibarra. Samantala, narating na rin nila ang pintuan ng kuwartel. Huminto ang sundalo, iniabot ang kamay kay Ibarra, at nagsabing:

“Hijo, kay Capitan Tiago mo itanong ang detalye. Sa ngayon, magandang gabi, at kailangan kong tingnan kung may nangyaring bago rito.”

Pinisil ni Ibarra nang tahimik at mahigpit ang mapayat na kamay ng sundalo, at sinundan niya ito ng tingin hanggang hindi na makita.

Tumalikod siya nang mabagal at nakakita ng karuwaheng nagdaraan. Sumenyas siya sa kutsero.

“Sa Otel de Lala²¹,” sabi niya sa puntóng²² halos hindi makilala.

“Galing siguro ‘to sa preso,” sabi ng kutsero sa sarili, at pinitik ng latigo ang mga kabayo.

1 sa harap ng Simbahan ng Binondo (Lacson-Locsin 2004)

2 iron grills

3 sherbet, water ice (Williams 1989)

4bahagi na ngayon ng Ongpin St., mula Rosario St. hanggang sa unang tulay sa ibabaw ng estero Reino

5bahagi na ng Pinpin St. mula Ongpin St. hanggang Escolta

6 carcel=kulungan, bilangguan

7 barracks

8 whining

9 widow

10 ulila=orphan

11 indulgence= pagtanggal sa bahagi o kabuuan ng parusa ng isang makasalanan sa Purgatoryo (Merriam Webster 2012)

 Nang panahóng nacapangyayari ang Gobierno n~g España sa Filipinas, hindî ipinahihintulot na ang m~ga castilang lalaki't babae'y gumawâ n~g anó mang may cabígatán, gaya bagá n~g mag-araro, mag-asaról, mag-pahila n~g carretón, magpas-an, ang lalaki, at ang babae namá'y hindi namimilí n~g pagcain sa m~ga pamilihan, hindi naglulutò, hindi naglalácad n~g maláyò; inaacala n~g m~ga castilang isáng casiraan n~g caniláng puri cung mapanood n~g m~ga ilipinong sila'y gumagawa n~g mabigat, at nakikigaya namán sa canilá ang m~ga lahing castilà. Naguíng casabihán tulóy sa catagalugan, dahil sa bagay na itó ang "para ca namáng castila", "para ca namáng señora," sa m~ga lalaki't babaeng tagalog na aayaw magtrabajo n~g mabigát.--P.H.P.

13 Mga pantig na unang itinuturo sa mga librong Espanyol tungkol sa pagbabasa. (Derbyshire 1912)

14 lahing nakatira sa Espanya at Pransiya, kilala para sa kanilang Katolisimo at sa pakikipaglaban sa Espanya para sa kanilang kasarinlan ("Basque." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Web. 25 Jan. 2012. <http://www.britannica.com/EBchecked/topic/55335/Basque>.)

15 town hall (Derbyshire 1912)

16 heretic

17 filibuster

18isa sa Gomburza (Lacson-Locsin 2004)

19 orator/speaker/mananalumpati

20 ang alkalde ang nagdedesisyon sa mga kaso noong panahong iyon (Poblete 1909)

21 Fonda de Lala=isang hotel na dating nakatayo sa ngayo’y tinatawag na Plaza del Conde. Pag-aari ni Lala Ari, isang British Indian. (Lacson-Locsin 2004)

22 accent