3 ANG HAPUNAN

3

ANG HAPUNAN

Hele-hele bago quiere.¹

Masaya na si Padre Sybila. Payapa siyang naglalakad at kinausap pa nga ang pilay na si Dr. de Espadaña. Putol-putol ang sagot nito sa kaniya dahil sa kaunting pagkautal². Masama ang timpla ng Pransiskano. Sinipa niya ang mga upuang nakaharang at may siniko pang kadete. Seryo³ naman ang Teniente. Masiglang pinag-uusapan ng iba ang kamangha-manghang mesa. Nagkunot naman ng ilong si Dona Victorina, ngunit galit na napalingon tulad ng ahas dahil naapakan ng Teniente ang laylayan ng kaniyang damit.

“Wala ba kayong mga mata?” sabi niya.

“Mayroon, Senyora at mas malinaw kaysa inyo. Pero pinagmamasdan ko ang inyong mga kulot,” sagot ng walang-galang na militar at lumayo.

Natural na pumunta ang dalawang pari sa kabisera⁴; nakasanayan siguro. At nangyari ang kamukha ng inaasahan sa mga magkaribal sa pagkapropesor—pinupuri ang kalaban habang ipinahihiwatig ang kabaligtaran. At kapag hindi nakuha ang posisyon, magrereklamo at makikipagbulungan.

“Para sa inyo, Padre Damaso!”

“Para sa inyo, Padre Sybila!”

“Mas matagal nang kakilala ng bahay...confesor⁵ ng yumaong maybahay...edad, dignidad, at pamamahala.”

“Hindi pa naman masyadong maedad! Sa kabilang banda kayo ang kura ng distrito,” matabang na sagot ni Padre Damasong hindi pa rin binibitawan ang silya.

“Dahil kayo ang nag-utos, susunod ako,” pagtatapos ni Padre Sybila at pumuwestong uupo.

“Hindi kita inuutusan!” tutol ng Pransiskano. “Hindi kita inuutusan!”

Uupo na sana si Padre Sybila nang magkasalubong sila ng tingin ng Teniente. Para sa mga pari sa Filipinas, ang pinakamataas na opisyal ay mas mababa pa rin sa kusinero ng simbahan. Cedant arma togæ⁶ sabi ni Cicero sa Senado; cedant arma cottæ⁷ ang sinasabi ng relihiyon sa Filipinas. Ngunit may-pinag-aralang tao si Padre Sybila at nagsabing:

“Senyor Tenyente, nasa mundo tayo at wala sa simbahan...sa inyo nararapat ang lugar na ito.”

Pero batay sa tono niya, kahit sa mundo’y kanya ang upuan. Tumanggi ang Tenyente baka dahil ayaw na ng gulo o baka ayaw maupo sa gitna ng dalawang prayle.

Walang nakaalala sa may-ari ng bahay. Nakita ni Ibarra si Kapitan Tiagong nakangiti, pinagmamasdan ang eksena nang buong galak.

“A, Don Santiago, hindi po ba kayo makikisalo sa amin?”

Ngunit okupado na ang lahat ng puwesto: si Lucullus ay di kumakain sa bahay ni Lucullus⁸.

“Huwag kayong mabahala! Huwag kayong tatayo!” sabi ni Kapitan Tiagong ipinatong ang kamay sa balikat ni Ibarra. “Kaya may handaan ay bilang pasasalamat sa Birhen sa inyong pagdating. Aba’y ilabas ang tinola! Nagpagawa ako ng tinola dahil alam kong matagal mo na itong hindi natitikman.”

Naglabas sila ng malaking umaasong mangkok. Ang Dominiko, pagkatapos ibulong ang Benedicite⁹ na halos walang nakaaalam kung paano sagutin, ay nagsimulang ibahagi ang laman. Napunta kay Padre Damaso ang platong puro upo at sabaw, hubad na leeg at matigas na pakpak ng inahing manok. Ang iba’y kumakain ng mga hita at dibdib. Pinakamasuwerte si Ibarrang nakuha ang mga lamang-loob. Nakita ng Pransiskano ang lahat ng ito—dinurog niya ang upo, humigop ng kaunting sabaw, ibinagsak ang kutsara, at padabog na itinulak ang kaniyang plato. Ang Dominiko’y abala sa pakikipag-usap sa binatang dilaw ang buhok.

“Gaano kayo katagal nalayo sa bansa?” tanong ni Laruja kay Ibarra.

“Halos pitong taon.”

“Aba! E di nalimutan n’yo na siguro ito.”

“Kabaliktaran! Ako ang tila nalimot nito. Ngunit lagi ko pa rin itong naiisip.”

“Ano ang ibig n’yong sabihin?” tanong ng binatang dilaw ang buhok.

“Ibig kong sabihin: isang taon na akong walang balita ukol sa bansa. Para na akong dayuhang hindi man lang nakaaalam kung kailan at paano namatay ang aking ama!”

“Ah!” bulalas ng Teniente.

“At nasaan ba kayo’t hindi nakatanggap ng telegrapo?” tanong ni Doña Victorina. “Nang ikasal kami’y tinelegrapo namin ang Peñinsula¹⁰.”

“Nitong nakaraang 2 taon, ako po’y nasa Hilagang Europa¹¹: sa Alemanya¹² at sa Rusong Polonya¹³.”

Naisip magsalita ni Dr. de Espadañang hanggang ngayo’y hindi pa nangangahas makipag-usap.

“Na...nakilala ko sa Espanya ang isang Polakong¹⁴ taga-Va...Varsovia, ngala’y Stadnitzkik kung tama ang pagkakaalala ko. Nagkataon kayang makilala n’yo siya?” tanong niyang nahihiya at halos namumula.

“Napakaposible,” magalang na sagot ni Ibarra, “ngunit sa sandaling ito’y hindi ko siya maalala.”

“Pero hindi n’yo siya maipag...maipagkakamali sa iba,” dagdag ng doktor na nabuhayan ng pag-asa: “kulay ginto ang kaniyang buhok at masama siyang mag-Espanyol.”

“Mahuhusay na tanda. Ngunit, sa kasamaang-palad, hindi sila nagsasalita roon ng kahit isang salitang Espanyol liban sa ilang konsulado.”

“At paano ang ginawa ninyo?” may-paghangang tanong ni Doña Victorina.

“Ginamit ko po ang wika ng bansa, Senyora.”

“Nagsasalita din ba kayo ng Ingles?” tanong ng Dominikong tumira sa Hong Kong at marunong ng Pidgin-English—iyong pagpapalabnaw sa wika ni Shakespeare na gawa ng mga anak ng Imperio Celeste¹⁵.

“Nakaisang taon ako sa Inglatera, kasama ng mga taong Ingles lang ang sinasalita.”

“At aling bansa sa Europa ang pinakanagustuhan ninyo?” tanong ng binatang dilaw ang buhok.

“Bukod sa Espanya—ang pangalawa kong inang bayan, alinmang bansa sa malayang Europa.”

“At sa dami ng inyong nilakbay, ano ang pinakakapansin-pansin ninyong nakita?” tanong ni Laruja.

“Kapansin-pansin...sa anong paraan?”

“Halimbawa...tungkol sa buhay ng mga tao...sa kanilang lipunan, pulitika, relihiyon; sa pangkalahatan...”

Matagal na napaisip si Ibarra.

“Ang kapansin-pansin sa kanila , bukod sa nasyonalismo... Bago ako bumisita sa isang bayan, pinag-aaralan ko ang kanilang kasaysayan. At napansin kong ang kaunlaran o kahirapan ng isang bansa ay depende sa kaniyang kalayaan at kasamaan, at sa sakripisyo o pagkamakasarili ng kaniyang mga ninuno.”

“Iyon lang ang napansin mo?” tanong na may pauyam na halkhak ng Pransiskanong ngayon lang uli nagsalita. “Sayang ang pagwawaldas mo ng kayamanan kung ganiyan kakaunti ang matututuhan. Alam iyan ng kahit sinong bata sa eskwela!”

Hindi malaman ni Ibarra ang sasabihin. Nagkatinginan naman ang mga iba't baka magkaeskandalo. “Patapos na ang hapunan at sapat na ang nakain ng Inyong Reberensiya,” sasabihin sana ng binata, ngunit pinigilan niya ang sarili at ito na lamang ang sinabi:

“Mga Ginoo, huwag kayong magtaka sa pamilyaridad sa akin ng ating kaibigan at dating kura. Ganiyan siya sa akin noong bata pa ako at mukhang para sa Kaniyang Reberensiya’y walang nagbago sa pagdaan ng mga taon. Ngunit kinikilala kong utang na loob dahil malinaw pa sa aking alaala ang panahong madalas bumisita sa aming tahanan ang Kaniyang Reberensiya at binibigyang-dangal ang mesa ng aking ama.”

Patagong tinitingnan ng Dominiko ang Pransiskanong nanginginig. Tumayo si Ibarra at nagpatuloy:

“Hayaan sana ninyo akong mauna sapagkat kararating ko lang at marami pang aayusin para sa pag-alis ko bukas. Patapos na naman ang hapunan at kaunti lang akong mag-alak at halos di umiinom ng mga liquor. Gayumpaman...para sa Espanya at sa Filipinas!”

At inubos ang laman ng kopitang noon lamang niya ginalaw. Ang matandang Teniente’y gayon din ang ginawa nang walang binibigkas na salita.

“Huwag muna kayong umalis,” pabulong na pakiusap ni Kapitan Tiago. “Parating na si Maria Clara, sinundo ni Isabel. Darating din ang bagong kura ng inyong bayan, isa siyang santo.”

“Babalik po ako bukas, bago umalis. May kailangan lang po akong bisitahin ngayon.”

At siya’y umalis. Samantala, naglalabas naman ng damdamin ang Pransiskano.

“Nakita n’yo na!” sabi ng relihiyoso sa binatang dilaw ang buhok, kumukumpas gamit ang kutsilyo para sa panghimagas¹⁶. “Bunga iyan ng pagmamalaki! Hindi mapagsabihan ng pari! Akala nila’y disente na silang tao. Iyan ang masamang epekto ng pagpapadala ng mga bata sa Europa. Dapat ipagbawal iyan ng gobyerno.”

“At ang Tenyente?” sabi ni Doña Victorinang kumakampi sa Pransiskano. “Kunot ang noo buong gabi. Mabuti ngang umalis siya. Napakatanda na’t...tenyente pa lang!”

Hindi malimutan ng babae ang alusyon sa kaniyang mga kulot at ang naapakan niyang laylayan.

Noong gabing iyon, isinusulat ng binatang dilaw ang buhok—bukod sa iba pang bagay—ang susunod na kabanata ng kaniyang “Estudios Coloniales¹⁷”: “Kung paanong ang isang pakpak at isang leeg ng manok sa platong tinola ng isang prayle ay puwedeng sumira sa kasiyahan ng isang pista.” At isa sa kaniyang mga obserbasyon ay ito: “Sa Filipinas, ang pinakawalang-kuwenta sa isang hapunan o pista ay ang nag-imbita. Ang may-ari ng bahay ay maaaring itapon sa kalsada at magpapatuloy ang lahat nang parang walang nangyari. Sa ngayon, mas makabubuti sa mga Filipinong hindi payagang umalis ng bansa ni turuan kung paano magbasa...”

1 Kasabihang pinaghalong Tagalog at Espanyol. Hele-hele=kunwari ayaw pero gusto. (Diksyunaryo 1989)

2 problema sa pagsasalita; stutter

3 “seryoso” sa kumbersasyunal na pananalita

4 head of the table

5 confessor

6 Magbigay-daan ang armas (militar) sa toga (karunungan). (Poblete 1909)

7 Magbigay-daan ang armas sa puting-damit-ng-pari (relihiyon). (Poblete 1909)

8 General ng mga Romanong kilalang mahilig magpakain nang en grande. (Poblete 1909)

9 panalanging Latin na binibigkas ng mga pari bago kumain (Poblete 1909)

10Peninsula=Espanya. Ngunit Peñinsulang may ‘ñ’ ang nakasulat dahil karaniwan sa mga Pilipinong nagpapasosyal ang palitan ng ñ ang dapat nama’y n. (Derbyshire 1912)

11 Northern Europe

12 Germany

13 Russian Poland

14 taga-Polonya

15 Celestial Empire­=Tsina

16 kutsilyo para sa mga panghimagas=dessert knife

17 “Mga Pag-aaral sa Kolonya”