2 CRISOSTOMO IBARRA

2

CRISOSTOMO IBARRA¹

Hindi sila magagandang babae o mga binatang magagara ang suot para pansinin ni Padre Sybila at iba pa. Hindi ang Kapitan Heneral at mga alagad niya para hilahin ang Tenyente sa malalim niyang pag-iisip at para manigas sa takot si Padre Damaso. Sila ang orihinal ng larawang nakafrak at isang binatang nakaitim.

“Magandang gabi, mga Senyor. Magandang gabi, Padre,” sabi ni Kapitan Tiagong humalik sa kamay ng mga prayleng nakalimot na basbasan siya. Nag-alis ng salamin ang Dominiko para pagmasdan ang binatang bagong-dating. Si Padre Damaso nama’y namutla at lumuwa ang mga mata.

“Karangalan kong ipakilala sa inyo si Don Crisostomo Ibarra, anak ng yumao kong kaibigan,” patuloy ni Kapitan Tiago. “Kararating lang ng ginoong ito mula sa Europa at gusto kong makilala n’yo siya.”

Inulit ng ilan ang pangalang binanggit. Nalimutan ng Tenyenteng batiin ang nag-imbita, nilapitan ang binata, at pinagmasdan ito mula paa hanggang ulo. Binabati nito ang mga ipinakilala. Walang espesyal sa kaniya kundi ang suot niyang itim sa gitna ng salang iyon. Maaamoy sa kaniyang tangkad, kabuuang hitsura, at mga kilos ang isang kabataang sabay na nahubog ang isip at kaluluwa. Mahahalata sa kaniyang bukas at masayang mukha ang bahid ng dugong Espanyol sa ilalim ng magandang kulay-kayumanggi. Medyo kulay-rosas ang pisngi, epekto marahil ng matagal na paninirahan sa malalamig na bansa.

“Aba, teka!” sabi niyang may pagkagulat. “Ang kura ng aking bayan! Padre Damaso, ang matalik na kaibigan ng aking ama!”

Napatingin ang lahat sa Pransiskanong hindi gumagalaw.

“Patawad, nagkamali ako,” dagdag ni Ibarrang nalilito.

“Hindi ka nagkamali,” sagot sa wakas ng pari sa tonong nagbago. “Pero kailanma’y hindi ko naging matalik na kaibigan ang iyong ama.”

Unti-unting binawi ni Ibarra ang iniabot na kamay at minasdan ang pari nang gulat na gulat. Lumingon siya at nakaharap ang malungkot na anyo ng tenyente na patuloy siyang pinagmamasdan.

“Hijo, kayo ba ang anak ni Don Rafael Ibarra?”

Tumango ang binata.

Medyo tumayo si Padre Damaso mula sa kaniyang silya at tinitigan ang tenyente.

“Maligayang pagdating sa iyong bansa at sana’y mas lumigaya ka rito kaysa iyong ama,” sabi ng sundalo sa nanginginig na boses. “Nakilala ko siya at masasabi kong isa siya sa pinakakarapat-dapat at pinakakagalang-galang sa Filipinas.”

“Senyor,” madamdaming sagot ni Ibarra, “binubura ng parangal ninyo ang mga duda ko tungkol sa kaniyang kapalaran kung saan ako, ang kaniyang anak, ay wala pang alam.”

Napuno ng luha ang mga mata ng matanda. Tumalikod ito at nagmamadaling umalis.

Nakita ng binatang nag-iisa siya sa sala. Nawala ang may-ari ng bahay at walang magpapakilala sa kaniya sa mga dalagang nakatingin sa kaniya. Pagkatapos mag-alangan ng ilang segundo, humarap siya sa kanila sa paraang simple at natural.

Sabi niya: “Hayaan ninyo akong di sumunod sa istriktong etiketa. Nalayo ako sa bansa nitong nakaraang 7 taon. At ngayong nakabalik na ako’y di ko maiwasang batiin ang pinakamahahalaga niyang dekorasyon²—ang kaniyang mga kababaihan.

Dahil walang nangahas na sumagot, napilitan ang binatang lumayo. Pumunta naman siya sa isang grupo ng lalaking bumuo ng kalahating bilog nang makitang paparating siya.

“Mga Ginoo,” sabi niya sa kanila, “may kaugalian sa Alemanya na kapag wala kang kakilala sa isang pagtitipon at walang magpapakilala sa iyo ay ikaw mismo ang magsasabi ng iyong pangalan at ito rin ang gagawin ng iba. Hayaan ninyo akong gawin ito hindi upang magpauso ng bagong kaugalian, dahil magaganda ang atin, kundi dahil napipilitan lamang ako. Bumati na ako sa mga nakatataas at sa mga kababaihan ng aking bayan. Ngayon nama’y nais kong batiin ang mga mamamayan at aking mga kababayan. Mga Ginoo, ako si Juan Crisostomo Ibarra y Magsalin.”

Ang mga iba’y nagbigay ng mga pangalang humigit-kumulang hindi-mahalaga, humigit-kumulang hindi-kilala.

“Ako si A----!” walang-ganang sabi ng isang binatang halos hindi yumukod.

“Mukhang karangalan ko ngayong makilala ang nagsulat ng mga tulang nagpanatili ng aking nasyonalismo? Sabi nila'y hindi na kayo nagsusulat ngunit hindi nila sinabi kung bakit...”

“Bakit? Dahil hindi ko alipin ang inspirasyon at ayokong magsinungaling. May nagkakaso nga dahil tinula ang isang kasabihang alam na ng lahat. Ayos lang na tawagin nila akong makata, pero ayokong matawag na baliw!”

“At maaari ko bang itanong kung anong kasabihan iyon?”

“Sinabi niyang ‘ang anak ng leon ay leon din’³. Muntik na siyang ipatapon!”

At ang kakaibang binata’y umalis sa grupo.

Halos tumatakbong dumating ang isang ginoong nakangiti, taglay ang kasuotan ng mga mamamayan ng bansa, may mga brilyanteng butones sa dibdib ng kamiseta. Nilapitan niya si Ibarra, iniabot ang kamay, at nagwika:

“Senyor Ibarra, matagal ko na kayong gustong makilala. Kaibigang matalik ko si Kapitan Tiago at kilala ko ang inyong ginoong ama. Ako si Kapitan Tinong. Nakatira ako sa Tondo kung saan maituturing ninyong may bahay kayo. Umaasa akong ibibigay ninyo sa akin ang karangalan ng inyong pagbisita. Makapupunta ba kayo bukas upang makikain sa amin?”

Natuwa si Ibarra sa ganoong kabutihang-loob. Ngumiti si Capitan Tinong at masayang pinagkiskis ang mga palad.

“Salamat po!” madamdaming sagot ni Ibarra. “Ngunit bukas din ay aalis po ako patungong San Diego.”

“Naku, sayang! Kung gayo’y pagbalik na lamang ninyo.”

“Handa na ang mesa!” pahayag ng isang serbidor⁴ ng Cafe La Campana⁵. Nagsimulang pumila tungo sa hapag-kainan ang mga tao sa tulong ng pakikiusap ng mga kababaihan, lalo na ng mga Filipina.

1Ilalarawan sa kabanatang ito ang bida ng nobela. Salungguhitan ang mga detalyeng naglalarawan sa kaniyang hitsura, pag-iisip, at relasyon/epekto sa mga tao.

2 Sp. adorno­=decoration (Williams 1989). Kaya pala siya hindi pinansin ng mga kinausap.

3 islogang ginamit ng mga tagasuporta ng mga republikanong Espanyol (Lacson-Locsin 2004)

4 waiter (English 1977)

5 restawran sa Escolta, pinaka-“sosyal” noong panahong iyon