Kabanata 1

KABANATA 1

ISANG PAGTITIPON

Patapos na ang Oktubre noon. Nagpahapunan si Don Santiago de los Santos na mas kilala bilang Capitan Tiago. At kahit hapon na ng mismong araw ibinalita, ito ang naging paksa ng usapan mula Binondo hanggang Intramuros.

Kilala si Capitan Tiago bilang napakagalanteng tao. At alam ng lahat na ang kaniyang bahay, tulad ng kaniyang bayan[1], ay hindi sarado sa anuman—liban sa kalakalan at mga bagong ideya.

Parang kuryenteng kumalat ang anunsiyo sa mundo ng mga linta, mga langaw, at mga buntot—na nilikha ng Diyos sa kaniyang walang-hanggang awa at buong pagmamahal Niyang pinararami sa Maynila.

May ilang naghanap agad ng pampakintab ng sapatos. Ang iba nama’y naghanap ng butones at kurbata. Ngunit ang pinakainiisip ng lahat ay kung paano babatiin nang pamilyar ang may-ari ng bahay, para magmukhang matagal nang magkaibigan o para malusutan kung sakali ang pagdating nang huli.

Ang hapunang ito ay ginanap sa isang bahay sa Calle Anloague[2]. Katapat nito ang Estero ng Binondo—na tulad ng lahat ng ilog sa Maynila ay nagsisilbing paliguan, imburnal, labahan, palaisdaan, daan ng transportasyon at komunikasyon, at pati tubig-inumin kung matipuhan ng Tsinong aguador[3].

Medyo malaki ang gusali, kaestilo ng maraming bahay sa bansa. Mababa ang bahay at baluktot ang mga linya: kung dahil malabo ang mata ng arkitekto o kung epekto ng lindol at bagyo ay wala nang nakasisiguro.

Sa harap ng bahay, may mga bulaklak sa mga pasong nakapatong sa mga porselanang pedestal na samu’t sari ang kulay at dekorasyon. Sa gitna nito, may malawak na hagdanang may berdeng balustrada[4] at alpombrang[5] apakan mula sa entradang binaldosahan[6]. tungo sa kabahayan[7].

Dahil walang nagbabantay sa pinto at nanghihingi ng imbitasyon ay papasok tayo—ikaw na nagbabasa nito, kaibigan man o kaaway—kung naaakit ka ng himig ng orkestra, ng mga ilaw, o ng clin-clan[8] ng mga pingga't kubyertos, at kung gusto mong makita kung ano ang hitsura ng ganitong mga pagtitipon sa Perlas ng Silangan.

Hindi na sana kita aabalahin pa sa mga detalye ng bahay. Maniwala kang mas matutuwa ako at madadalian kung hindi. Pero napakaimportante nito—dahil tayong mga mortal ay tulad ng mga pagong: sa bahay natin tinitingnan kung gaano tayo kahalaga; sa ganito at sa iba pang paraan ay katulad ng mga pagong ang mga mortal ng Filipinas.

Pagkaakyat, naroon ang maluwag na sala, na ngayong gabi’y magsisilbing silid-kainan at lugar para sa orkestra. Sa gitna'y may malaking mesang puno ng mamahaling dekorasyong parang kumikindat ng matatamis na pangako sa mga usyoso, at nagbabadya sa mga binibining mahiyain—ang simpleng dalaga—ng dalawang nakamamatay na oras kasama ng mga di-nila-kilala.

Kabaliktaran ng ganitong kamunduhan ang mga pinturang nakasabit sa pader. Relihiyoso ang paksa ng mga ito—Ang Purgatoryo, Ang Impiyerno, Ang Huling Paghuhukom, Ang Pagkamatay ng Makatarungan, Ang Kamatayan ng Makasalanan.

At, sa likuran, sa eleganteng kuwadro na estilong Renacimiento[9] ni Arevalo[10], naroon ang isang malapad na larawan ng dalawang matandang babae. Sabi ng inskripsyon: Ang Nuestra Senora de la Paz y Buenviaje[11], na sinasamba sa Antipolo, bumisita bilang pulubi sa banal na si Capitana Inés[12] noong may sakit ito.[13] Kulang man sa panlasa ang obra, bawi naman ito sa sobrang realismo: mukha nang bangkay ang maysakit. Ang mga baso't kagamitang nagpapakitang matagal na siyang maysakit ay napakadetalyado—kita pati ang laman ng mga ito. Sinadya siguro ito ng mayhanda para ganahang kumain ang mga bisita niyang alam na niya kung anong klaseng tao.

Sa kisame, may mga nakasabit na mamahaling lamparang Tsino; mga hawlang walang ibon; mga bolang kristal na may asogeng[14] kulay pula, berde, at asul; mga lantang halamang pambitin; mga isdang pinatuyo at pinalobo na tinatawag nilang mga botete, at iba pa.

Sa panig na nakaharap sa ilog, may arkong kahoy na may disenyong medyo Tsino at medyo Europeo. Sumisilip ito sa isang azoteang[15] may mga balag[16] na naiilawan ng maliliit na parol na gawa sa makulay na papel.

Naroon sa sala ang mga kakain, sa gitna ng mga higanteng salamin at mga kumikinang na aranya[17]. Doon sa isang palutsinang[18] plataporma ay may kahanga-hangang piano de cola[19] na napakamahal, at naging mas mahal pa ngayong gabi dahil walang tumutugtog.

Doo’y may malaking larawang al oleo[20] ng isang lalaking mabuti ang hitsura, naka-frac[21]. Ang tindig niya'y tuwid na tuwid tulad ng de-borlas niyang baston na hawak ng mga daliri niyang puro singsing. Para bang sinasabi nito:

“Hmm! Masdan n'yo ang suot ko at kung gaano ako kaseryo[22].”

Elegante ang mga muebles[23], mukhang hindi komportable, at mukhang masama sa katawan. Mas iniisip siguro ng may-ari ang sariling luho kaysa kalusugan ng kaniyang mga bisita. Sasabihin niya siguro: “Teribleng bagay ang disenterya[24], pero nakaupo kayo sa mga silyong[25] galing pa sa Europa. Aba, minsan lang iyon!”

Halos puno ng tao ang sala: hiwalay ang mga lalaki sa mga babae tulad ng sa mga simbahang katoliko at mga sinagoga.

Binubuo ang kababaihan ng ilang dalagang Filipina at Espanyola: nagbubukas ng bibig upang pigilan ang paghikab ngunit agad itong tinatakpan ng mga abaniko[26]; nagbubulungan ng ilang salita; anumang kumbersasyong mapaglakas-looban ay agad namamatay sa gitna ng putol-putol na sabi, tulad ng mga ingay na naririnig kapag gabi sa isang bahay, mga ingay na gawa ng mga daga at butiki. Hindi kaya ang mga imahen ng iba-ibang Nuestra Senyorang nakasabit sa pader ang umoobliga sa kanilang panatilihin ang katahimikan at ang hitsurang relihiyosa? O iba lang ba talaga ang mga babae sa bansang ito?

Ang sumasalubong sa mga senyora ay isang matandang babae—pinsan ni Capitan Tiago, mukhang mabait, at hindi ganoon kagaling magsalita ng Espanyol. Inaalok niya ng tabako at buyo[27] ang mga Espanyola. Nagpapahalik naman siya ng kamay sa mga Filipina, katulad na katulad ng mga fraile[28].

Nabagot ang kawawang ale at sinamantala ang tunog ng nabasag na plato upang magmadaling palayo habang bumubulong ng: “Hesus! Humanda kayo, mga walang-kuwenta!” Hindi na siya muling lumitaw.

Mas maingay ang mga kalalakihan. Sa isang sulok, may mga kadeteng masiglang nag-uusap. Itinuturo nila ang mga tao sa sala at nagtatawanan nang patago.

Iba sa kanila ang dalawang dayuhang nakaputi—palakad-lakad nang malalaki ang hakbang mula sa isang panig ng sala tungo sa kabila. Nasa likod ang kanilang mga kamay at hindi nagsasalita, parang mga aburidong pasahero sa kubiyerta[29] ng isang sasakyang-dagat.

Pinakainteresante at pinakamasigla ang isang grupong binubuo ng dalawang pari, dalawang sibilyan, at isang militar[30]—nakaupong paikot sa maliit na mesang may mga mga bote ng alak at mga biscochong Ingles[31].

Ang militar ay isang matandang tenyente[32], matangkad, mukhang istrikto; parang isang Duque de Alba[33] na napag-iwanan sa listahan ng mga Guwardiya Sibil[34]; matigas at maikli kung magsalita.

Naroon din ang isang batang paring Dominiko—guwapo, malinis, at kumikinang tulad ng ginto niyang salamin sa mata. Siya ang cura ng Binondo at dating propesor sa kolehiyo ng San Juan de Letran. Kilala siya bilang eksperto sa lohika at hindi kayang hulihin o lituhin kahit ng mahusay makipagtalong si B. de Luna[35]. Sa harap ni Padre Sibyla, para silang mga mangingisdang nanghuhuli ng igat[36] nang lubid ang gamit. Matipid magsalita ang Dominiko na para bang tinitimbang ang kaniyang mga salita.

Kabaliktaran naman ang isa pang pari—isang Pransiskanong madaldal at malikot. Nagsisimula nang pumuti ang buhok ngunit mukhang malakas pa rin ang katawan. Ang maayos niyang mukha, ang titig niyang medyo katiwa-tiwala, ang malapad niyang panga, at ang mala-Hercules niyang tindig ay nagbibigay sa kaniya ng dating ng isang Patricio Romano[37] na nagkukunwaring karaniwang tao. Brusko ang boses ni Padre Dámaso tulad ng isang taong di kailanman pinigilan ang dila at na masyadong bilib sa sariling sinasabi. Ngunit sapat na ang tawa niya upang burahin ang anumang masamang pananaw. Puwede pa ngang pagbigyan kahit ang pagpapakita niya sa sala ng mga paang walang medyas at binting puwede sa perya ng Quiapo sa sobrang balbon.

Isa sa mga sibilyan ay maliit na mamang itim ang balbas at may ilong na parang masyadong malaki para sa kaniya.

Ang isa pang sibilyan ay isang binatang dilaw ang buhok, na mukhang kararating lang sa bansa: sa kaniya masiglang nakikipag-usap ang Pransiskano.

“Makikita mo,” sabi ng pari, “kapag ilang buwan ka na rito. Ibang bagay ang mamuno sa Madrid at iba ang tumira sa Filipinas.”

“Pero..”

“Ako, halimbawa,” patuloy ni Padre Damaso na nilakasan ang boses para di makapagsalita ang kausap. “Ako na naka-23 taon na ng saging at kanin, ako ang makapagsasabi nang may awtoridad tungkol dito. Huwag ninyo akong bigyan ng mga teorya o ng mabubulaklak na salita, kilala ko ang indio[38]. Tandaan ninyong pagkarating ko sa bansa, nadestino ako sa maliit na baryo ng mga magsasaka. Hindi pa ako masyadong narunong mag-Tagalog noon pero nakinig na agad ako ng kumpisal ng mga babae, at nagkaintindihan kami. Nagustuhan nila ako nang husto kaya pagkatapos ng 3 taon, nang ililipat na ako sa mas malaking baryo dahil namatay ang kurang indio, nag-iyakan silang lahat, nagsawa ako sa regalo, inihatid pa nila ako nang may musika...”

“Pero ipinakikita lamang niyan...”

“Teka, teka! Hindi pa ako tapos! Sandali lang doon ang kapalit ko. Pero noong siya ang umalis, mas maraming tao, mas maraming luha, at mas maraming musika, kahit mas nambubugbog siya at dinoble pa ang derechos[39] ng parokya.”

“Pero payagan po ninyo akong...”

“Dagdag pa, tumira ako sa bayan ng San Diego nang 20 taon at ilang buwan pa lang mula nang ito’y aking...iwan (dito nagmukha siyang bagabag). Walang dudang sapat na ang 20 taon para makilala ang isang bayan. May 6000 kaluluwa ang San Diego at kilala ko ang bawat isa na para bang ako ang nagpanganak at nagpasuso sa kaniya. Alam ko kung aling paa ang pilay sa isa, kung saan masikip ang sapatos ng isa, kung sino ang umiibig sa aling dalaga, ang mga kawalang-ingat na nagawa nitong isa at kung kanino, kung sino ang tunay na ama ng bata, atbp. dahil ako ang nakikinig sa kumpisal ng lahat at nag-ingat silang hindi pumalya sa tungkulin. Si Santiago, ang mayhanda, ang magsasabi kung totoo ang sinasabi ko. Marami siyang lupa roon at doon kami unang nagkakilala. Bueno, makikita ninyo kung ano ang indio—pagkaalis ko ang sumama lang sa akin ay ilang matandang babae at ilang hermano tercero[40]—pagkatapos kong tumira roon nang 20 taon!”

“Pero hindi ko nakikita ang kuneksyon niyan sa pag-aalis sa monopolyo ng tabako[41],” sagot ng binatang dilaw ang buhok na sinamantala ang sandaling pagtigil ng Pransiskano upang uminom ng Jerez[42].

Halos mabitawan ni P. Damaso ang baso sa sobrang gulat. Sandali niyang tinitigan ang binata at...

“Ano? Paano?” bulalas niya. “Posible bang hindi ninyo nakikita ang isang bagay na napakaliwanag? Hindi po ba ninyo nakikita, anak ng Diyos, pinatutunayan nitong sablay ang mga repormang ginagawa ng mga ministro?"

Ang binata naman ang nagmukhang naguguluhan; lalong kumunot ang noo ng tenyente; iginalaw naman ng maliit na mama ang kaniyang ulo na para bang kumakampi kay Padre Damaso, at para ring kumokontra. Nakuntento ang Dominiko na halos talikuran ang lahat.

“Naniniwala kayong...?” sabi sa wakas ng binata.

“Naniniwala ba ako? Tulad ng paniniwala ko sa Ebanghelyo! Napakatamad ng indio!”

“Ah, pasensya na po,” sabi ng binatang hininaan ang boses at inilapit nang kaunti ang silya, “ngunit may sinabi kayong nakaiintriga sa akin. Likas ba ang katamarang ito sa mga taga-Filipinas? O totoo rin ba ang sinasabi ng isang dayuhang manlalakbay—na palusot natin ito para sa ating katamaran, ating pagiging makaluma, at ating sistemang kolonyal? May sinabi pa siya tungkol sa ibang kolonyang mula sa parehong lahi...”

“Naku, hinding-hindi! Inggit lang iyon! Itanong n’yo na lang kay Senyor Laruja—kilala rin niya ang bansang ito. Itanong ninyo kung ang may kapantay ang indio sa katangahan at katamaran!”

“Wala,” sagot ng tinukoy na mamang maliit. “Saanman sa mundo, walang sintamad ng indio. Saanman sa mundo!”

“Ni mas laki-sa-layaw, ni mas walang-utang-na-loob!”

“Ni mas walang-pinag-aralan!”

Kinakabahang tumingin-tingin sa paligid ang binatang dilaw ang buhok.

“Senyores,” bulong niya. “Hindi ba’t nasa bahay tayo ng isang indio? Ang mga dalagang iyan...”

“Bah! Huwag kayong masyadong nerbiyoso. Si Santiago’y hindi itinuturing na indio ang sarili. Isa pa’y wala naman siya rito at...kahit narito pa siya! Iyan ang kabulastugan ng mga bagong-dating. Hayaan ninyong lumipas ang ilang buwan; magbabago kayo ng opinyon kapag nakarami na kayo ng piesta at bailuhan[43], kapag nakatulog na kayo sa mga katre[44] at nagsawa na sa tinola.

“Ito po bang tinatawag ninyong tinola ay ang prutas ng isang uri ng loto[45] na nagdudulot sa mga tao ng...kuwan...parang pagkamalilimutin?”

“Hindi loto ni loteria[46]!” sagot ni P. Damasong tumatawa. “Ang tinola ay gulay na gawa sa inahing manok at upo. Gaano katagal na ba kayo rito?”

“Apat na araw,” sagot ng binatang medyo naaasar.

“Pumunta ba kayo rito bilang empleyado?”

“Hindi, senyor. Pumunta ako rito sa sariling gastos upang kilalanin ang bansa.”

“Hombre! Pambihirang ibon!” bulalas ni P. Damaso na nagtatakang pinagmamasdan ang kausap. “Pumunta rito sa sariling gastos at para lang sa kalokohan! Kakaiba! Napakarami namang libro...dalawang daliri lamang ang lapad ng noo...ay nakapagsulat na ng ganyan kadakilang libro. Dalawang daliri lamang ang lapad ng noo...”

“Sinabi ninyo, Kagalang-galang na Padre Damaso,” pasok ng Dominiko sa tonong parang walang pakialam, “na naka-20 taon kayo sa San Diego...hindi po ba kayo natuwa sa bayang iyon?”

Huminto sa pagtawa si Padre Damaso. “Hindi!” sinabi niya nang parang galit na aso. At ibinagsak ang buong bigat sa sandalan ng upuan.

Nagpatuloy ang Dominiko sa tonong walang pakialam: “Masakit sigurong umalis sa isang bayang kilala mo na tulad ng sarili mong abito[47]. Dinamdam ko rin ang sariling pag-alis sa Camiling[48], kahit ilang buwan pa lang ako roon...pero ginawa iyon ng aking mga superyor para sa ikabubuti ng komunidad...at sa aking ikabubuti.”

Unang beses noong gabing iyon na mukhang nag-isip nang malalim si Padre Damaso. Bigla niyang pinagsusuntok ang patungan ng kamay ng upuan at sumigaw: “O! May relihiyon ba o wala? Malaya ba ang mga cura o hindi? Nawawala ang bansang ito! Nawala na!” At muling sumuntuk-suntok.

Lahat ng nasa sala’y nagulat at napatingin sa grupo. Itinaas ng Dominiko ang ulo upang tingnan si Padre Damaso mula sa ilalim ng kaniyang salamin sa mata. Sandaling huminto ang dalawang dayuhan, nagpakita ng kaunting pangil, at nagpatuloy sa paglalakad.

“Sumama ang loob dahil hindi ninyo itinuring na Reverencia,” bulong ng binatang dilaw ang buhok kay Senyor Laruja.

“Ano ba ang ibig sabihin ng Inyong Reverencia? Ano ang nangyayari sa inyo?” tanong ng Dominiko at ng Tenyente sa magkaibang tono ng boses.

“Iyan ang dahilan kung bakit maraming sakunang dumarating! Sinusuportahan ng gobyerno ang mga erehe[49] laban sa mga ministro ng Diyos!” patuloy ng Pransiskano nang itinataas ang matitigas na kamao.

“Ano ang ibig n'yong sabihin?” tanong ng Tenyenteng nakakunot ang noo at medyo napatayo.

“Ano ang ibig kong sabihin?” ulit ni Padre Damaso na nilakasan ang boses at humarap sa Tenyente. “Sinasabi ko ang ibig kong sabihin! Ako, ang ibig kong sabihin ay kapag pinatanggal ng cura sa kaniyang sementeryo ang bangkay ng isang erehe, walang sinumang may karapatang makialam. At lalong walang may karapatang magparusa. Ang heneralitong iyon...isang generalito Calamidad[50]...

“Padre, ang Kaniyang Kataas-taasan ang Vice Real Patrono[51]!” sigaw ng Tenienteng tumayo.

“Anong Kataas-taasan o Vice Real Patrono!” sagot ng Pransiskanong tumayo rin. “Sa ibang panahon, kinaladkad sana siya pababa ng hagdan tulad ng ginawa ng mga relihiyosong orden[52] sa bastos na Gobernador Bustamante. Iyon ang tunay na panahon ng relihiyon!”

“Binabalaan ko kayo! Hindi ko hahayaang...Ang Kaniyang Kataas-taasan ay kinatawan ng Kaniyang Kamahalan, ang Hari!”

“Anong hari o anong roque[53]! Para sa ami’y walang hari kundi ang lehitimo...”

“Tigil!” sigaw ng Teniente, na para bang nag-uutos sa kaniyang mga sundalo. “Bawiin n'yo ang sinabi n'yo o bukas na bukas din ay ipaaalam ko ito sa Kaniyang Kataas-taasan!”

“Lakad! Lumakad kayo ngayon din!” sarkastikong sagot ni Padre Damasong lumapit sa Teniente nang kuyom ang kamao. “Ang tingin ba ninyo’y porque[54] nakaabito ako ay kulang ako...? Lumakad kayo! Pahihiramin ko pa kayo ng karuwahe!”

Nagiging katawa-tawa na ang usapin. Mabuti’t nakialam ang Dominikano.

“Senyores[55]!” sabi niya sa tonong may awtoridad at sa mailong[56] na boses na napakabagay sa mga prayle. “Huwag ninyong gawing kalitu-lito ang mga bagay. At huwag maghanap ng insulto sa hindi naman insulto. Sa mga sinabi ni Padre Damaso, kailangan nating malaman kung alin ang mula sa tao at alin ang mula sa pari. Ang mga mula sa pari per se[57] ay hindi maaaring makasakit sapagkat nagmula sa absolutong katotohanan. Ang mga mula sa tao nama’y kailangan pang malaman kung alin ang sinabi ab irato[58] at kung alin ang sinabi ab ore[59] ngunit hindi in corde[60]; at iyong mga sinabi in corde. Itong mga huli lamang ang maaaring makasakit sang-ayon sa sumusunod: kung dati nang in mente[61], naroon bilang motibo, o dumarating per accidens[62], sa init ng debate, kung mayroong...”

“Kung anuman, ako por accidens at por mi[63] ay nakaaalam sa mga motibo, Padre Sybila!” putol ng sundalo na nakitang naiipit siya sa napakaraming klasipikasyon ng sinabi. Nangamba siyang baka siya pa ang lumabas na may kasalanan. “Alam ko ang mga motibo at ang Inyong Reberensiya ang gumawa ng mga klasipikasyon. Samantalang wala si Padre Damaso sa San Diego ay inilibing ng coadjutor[64] ang isang napakarangal na tao—opo, Ginoo, napakarangal. Nakasama ko siya sa iba’t ibang panahon at magiliw niya akong tinanggap sa kaniyang tahanan. Hindi siya nangungumpisal—ano ngayon? Hindi rin ako nangungumpisal! Pero ang sabihing nagpakamatay siya ay isang kasinungalingan, isang paninirang-puri! Ang taong tulad niya—na may anak na lalaking pinagbubuhusan niya ng lahat ng kaniyang pagmamahal at pag-asa; isang taong may pananalig sa Diyos; na kumikilala sa kaniyang mga tungkulin sa lipunan; ang isang taong tapat at makatarungan—ay hindi nagpapakamatay. Iyan ang sasabihin ko. Tatahimik na ako tungkol sa iba pa, na kilalanin sanang utang na loob ng Inyong Reberensiya.”

Tumalikod siya sa Pransiskano at nagpatuloy: “Ngayon, pagkabalik ng paring ito sa bayan, pagkatapos maltratuhin ang kawawang coadjutor, ay pinahukay muli ang katawan upang ilibing sa kung saan. Naduwag ang Bayan ng San Diego at di tumutol. Nasa Europa ang kaisa-isang anak ng yumao at wala itong ibang kamag-anak. Ngunit nabalitaan ng Kaniyang Kataas-taasan ang nangyari. Dahil mabuti ang kaniyang puso, humingi siya ng pagpaparusa...at inilipat si Padre Damaso sa mas mabuting bayan. Iyon ang buong kuwento. Ngayon, gawin ng Inyong Reberensiya ang mga klasipikasyon.”

At pagkasabi nito’y iniwan ang grupo.

“Nagsisisi akong nakisali pa sa usaping napakaselan,” sabi ni Padre Sybila. “Ngunit sa huli’y kayo naman ang nakinabang sa pagpapalit ng bayan...”

“Anong pakinabang? Paano ang mga nawala sa paglilipat...at ang mga papeles...at ang mga...at ang lahat ng nawala sa ayos...” putol ni Padre Damasong hindi mapigil ang galit.

Unti-unting bumalik sa kapayapaan ang pagtitipun-tipon.

Dumating ang ilang bisita, kabilang dito ang isang matandang Espanyol—pilay, may mukhang maamo, nakasandal sa braso ng isang matandang Filipina—kulot na kulot, makapal ang kolorete[65], at nakadamit-Europeo.

Magiliw ang pagbati sa kanila ng grupo. Sina Doctor de Espadaña at ang kaniyang asawang si doctora[66] Doña Victorina ay nakisali sa grupong nakilala na natin. May ilang periodista[67], mga may-ari ng tindahan, nagbabatian, nakikipag-usap sa isang panig o sa kabila, hindi alam ang gagawin.

“Ngunit puwede ba ninyong sabihin, Senyor Laruja, kumusta naman ang may-ari ng bahay?” tanong ng binatang dilaw ang buhok. “Hindi pa ako naipapakilala sa kaniya.”

“Sabi nila'y lumabas. Ako ma’y hindi ko pa siya nakikita.”

“Hindi na kailangan dito ang mga pagpapakilala,” singit ni Padre Damaso. “Si Santiago’y gawa sa magandang klaseng masa[68].”

“Isang taong hindi nag-imbento ng pulbura,” dagdag ni Laruja.

“Kayo naman, Senyor de Laruja!” sabi ni Doña Victorina nang may malambing na paninisi. “Paano naman iimbentuhin ng pobre ang pulbura kung ayon sa sabi ay inimbento ito ng mga Tsino ilang dantaon na ang nakararaan?”

“Mga Tsino? Naloloka ba kayo?” sabi ni Padre Damaso. “Burahin n'yo iyan sa isip n'yo! Inimbento iyan ng isang Pransiskano, isa sa mga kaorden ko, si Padre... di ko alam...parang Savalls yata, noong siglo...siyete!”

“Isang Pransiskano! Kung gayon marahil ay naging misyonero siya sa China, itong si Padre Savalls,” sagot ng señora na hindi basta-basta binibitiwan ang kaniyang mga ideya.

“Schwartz siguro ang ibig ninyong sabihin, Señora,” sagot ni Padre Sybila nang hindi man lamang siya tiningnan.

“Hindi ko alam. Savalls ang sabi ni Padre Damaso. Inulit ko lamang.”

“Mabuti! Savalls o Chevas—ano’ng pakialam ko? Sa isang letrang kaibahan ay hindi siya magiging isang Tsino,” sagot ng Pransiskanong masama ang timpla.

“At noong ika-14 na siglo, hindi noong ika-7,” dagdag ng Dominiko sa tonong nangmamaliit at para bang pinapahiya ang iba.

“Ganoon nga! Sa isang siglong dagdag o isang siglong bawas ay hindi siya magiging isang Dominiko!”

“Hombre, huwag magagalit ang Inyong Reberensiya!” sabi ni Padre Sybilang nakangiti. “Mabuti ngang naimbento na niya. Nailigtas niya tuloy ang kaniyang mga kapatid sa ganoon katinding pagsisikap.”

“At Padre Sybila, sinabi ninyong ginawa ito noong ika-14 na siglo?” tanong ni Doña Victorinang tunay na nagtataka. “Bago o pagkatapos ni Kristo?”

Suwerte ng tinanong at pumasok ang dalawang tao sa sala.

---

[1] Sa pangungusap na ito, ipinahahalata ni Rizal ang paghahambing niya sa Filipinas at sa bahay ni Capitan Tiago. Pansinin mo kung paano inilalarawan ang bahay at kung anong paralelismo ang makikita sa kalagayan nito at ng bansa. Salungguhitan ang mga detalye kung maaari.

[2] http://en.wikipilipinas.org/index.php?title=Calle_Anloague

[3] water carrier; nagdadala/nagbebenta ng tubig

[4] hawakan ng hagdan at mga poste nito

[5] carpet

[6] tiled

[7] main floor

[8] Ito ang mismong salitang ginamit ni Rizal.

[9] Renaissance

[10] Filipinong eskultor na sikat noong panahon ni Rizal (Lacson-Locsin 2004)

[11] Our Lady of Peace and Good Voyage

[12] Pilipina na malaalamat ang debosyon at donasyon sa simbahan at mga relihiyosong piyesta; maraming milagrong iniuugnay sa kaniya. (Lacson-Locsin 2004)

[13] “May katulad nitong kuwadro na matatagpuan sa Kumbento ng Antipolo.” –talababa sa orihinal na Noli

[14] mercury (Williams 1989)

[15] hardin sa bubungan (Derbyshire 1912)

[16] trellis; madalas ay gawa sa pinag-ekis-ekis na kawayang pinagkakapitan ng mga gumagapang na halaman tulad ng upo o ampalaya; kamukha ito ng pinagsasabitan ng premyo kapag may pabitin para sa mga bata (Diksyunaryo 1989)

[17] chandelier (Williams 1989)

[18] pinewood, magaang at mumurahing kahoy

[19] grand piano (Williams 1989)

[20] oil painting (Poblete 1909)

[21] frock, full dress coat (Williams 1989)

[22] ‘seryoso’ sa karaniwang pagsasalita.

[23] kasangkapan sa bahay; furniture

[24] pamamaga at pagdurugo ng bituka

[25] armchair

[26] pamaypay na de-tiklop

[27] pinagsamang dahon at butong nginunguya at nagpapapula sa bibig; betelnut chew

[28] friar; miyembro ng isang ordeng namamalimos (English 1977)

[29] deck of a ship

[30] Gagamitin ni Rizal ang mga katangian ng bawat tauhan sa pagtukoy sa mga ito. Kaya mabuting itala kung aling mga pang-uri ang tumutukoy kanino. Halimbawa, si ‘Padre Sibyla’ ay tinatawag ding ‘Dominikano’ at ‘katedratiko’.

[31] English biscuits

[32] lieutenant—opisyal na mataas ng 1-2 ranggo sa kadete at mas mababa ng 7-8 sa heneral. http://en.wikipedia.org/wiki/Lieutenant

[33] Si Fernando Alvarez de Toledo, Kastilang heneral na sumikat para sa kaniyang paglupig sa Protestantismo. Sa sobra niyang bangis ay ginawang panakot sa mga bata ang kaniyang pangalan. (Lacson-Locsin 2004)

[34] Grupong militar na binubuo ng mga sundalong Filipino sa ilalim ng mga Kastilang opisyal. (Derbyshire 1912). Binuo ito noong 1869 at nakabuti noong simula ngunit nang-abuso rin kalaunan. (Lacson-Locsin 2004)

[35] si Benedicto de Luna, sikat na Filipinong abogado (Poblete 1909)

[36] eel

[37] kamag-anak ng mga unang senador sa Roma (Poblete 1909)

[38] Indio ang tawag ng mga Kastila sa mga sakop nilang taga-Filipinas. Kasingkahulugan nito ang tamad, bobo, at walanghiya (Poblete 1909). Ang tinatawag na “Filipino” noon ay mga anak ng Kastilang ipinanganak sa Filipinas. (Derbyshire 1912).

[39] Ang ibinabayad sa simbahan para sa binyag, kasal, libing, atbp. (Poblete 1909)

[40] Tertiary Sisters—3 ang orden sa ilalim ng mga Pransiskano: ang una para sa mga batang pari, ang pangalawa para sa mga madre, at ang pangatlo para sa mga laygo/karaniwang tao. (Lacson-Locsin 2004).

[41] Ang gobyerno lamang ang maaaring bumili, gumawa, at magbenta ng tabako mula 1782 hanggang 1881 (Lacson-Locsin 2004) kung kailan binuwag ito bilang dakilang hakbang tungo sa reporma ng makalumang sistemang kolonyal (Derbyshire 1912).

[42] alak mula sa Jerez, Espanya; sherry

[43] ‘Baile’ ang tawag ng mga Kastila sa sayawang ginaganap sa bahay ng kapwa Kastila. ‘Bailujan’ naman ang tawag nila sa mga nagaganap sa bahay ng indio. Ang bailuhan ay sayaw na kainsu-insulto, katawa-tawa, at hindi magaling. (Poblete 1909)

[44] higaang kahoy

[45] lotus

[46] lottery

[47] habit, damit ng monghe

[48] lugar sa Pangasinan at ngayo’y nasa Tarlac; bayan ni Leonor Rivera, ang pakakasalan sana ni Rizal

[49] erehe=Katolikong kumokontra sa turo ng Simbahang Katoliko (Poblete 1909)

[50] generalito Calamidad=maliit o walang-kuwentang general na Sakuna; alusyon kay General Emilio Terrero y Perinat na kapitan heneral ng Filipinas mula 1885-1887 (Lacson-Locsin 2004)

[51] Vice Real Patrono=pangalawa sa Hari ng Espanya na tinatawag na Real Patrono ng Simbahang Katoliko. (Poblete 1909)

[52] religious orders

[53] rook; tanda ng pagbabale-wala (Poblete 1909)

[54] porque=dahil

[55] Senyores=Mga Ginoo!

[56] nasal sa Ingles

[57] per se=Latin: “sa kaniyang sarili” (Poblete 1909)

[58] ab irato=nabigla dahil sa galit (Poblete 1909)

[59] ab ore=sa bibig lamang (Poblete 1909)

[60] in corde=mula sa puso (Poblete 1909)

[61] in mente=nasa isip (Poblete 1909)

[62] per accidens=hindi sinasadya (Poblete 1909)

[63] por mi=sa ganang akin (Poblete 1909)

[64] coadjutor, katulong ng cura na madalas ay paring indio (Poblete 1909)

[65] kolorete=make-up

[66] Noong panahong iyon, tinatawag ding doctora ang asawa ng isang doctor.

[67] journalist

[68] masa=dough